Hoe oud is Amsterdam? 750 jaar, Tolprivilege en oudste steden

Amsterdam is 750 jaar – althans, als je de eerste schriftelijke vermelding als geboorteakte beschouwt. Op 27 oktober 1275 verleende graaf Floris V een tolprivilege aan de bewoners bij de dam in de Amstel, en dat document is het oudste bewijs van het bestaan van de stad.

Eerste vermelding: 27 oktober 1275 ·
Tolprivilege: 1275 (graaf Floris V) ·
Stadsrechten: 1306 (niet in 1275)

Zes feiten over de ouderdom van Amsterdam, allemaal gestaafd met bronnen.

Is Amsterdam de oudste stad van Nederland?

Nee – Amsterdam is niet de oudste stad. De eerste schriftelijke vermelding dateert van 1275, maar dat is een tolprivilege en geen stadsrecht. Steden met een oudere oorsprong, zoals Nijmegen en Maastricht, hebben al een geschiedenis die teruggaat tot de Romeinse tijd. Het Tolprivilegie van 1275 wordt weliswaar gepresenteerd als de ‘geboorteakte’ van Amsterdam, maar formele stadsrechten volgden pas in 1306 – relatief laat vergeleken met andere Nederlandse steden.

• Nijmegen kreeg stadsrechten al in 1230, maar de Romeinse nederzetting is eeuwen ouder.
• Maastricht en Utrecht gaan terug tot de eerste eeuw na Christus.

Het verschil: Amsterdam bouwt zijn 750-jaarverhaal op de oudste schriftelijke vermelding, niet op stadsrechten.

Samenvatting: Amsterdam is niet de oudste stad van Nederland. De stad viert 750 jaar sinds de eerste vermelding in 1275, maar steden als Nijmegen en Maastricht zijn aanzienlijk ouder.

Waarom is Amsterdam 750 jaar oud?

De gemeente Amsterdam en het Stadsarchief hanteren 27 oktober 1275 als het beginpunt van de stadsgeschiedenis. Op die dag verleende graaf Floris V tolvrijheid aan de bewoners ‘bij der Amsteldam’. Het document is het oudste bewaard gebleven schriftelijke bewijs van het bestaan van de nederzetting. Hoewel het geen stadsrecht is, wordt het in de jubileumcommunicatie consequent de ‘geboorteakte’ genoemd. De officiële viering – Amsterdam 750 – loopt van 27 oktober 2024 tot 27 oktober 2025.

Samenvatting: Amsterdam viert 750 jaar omdat het oudste document waarin de stad wordt genoemd uit 1275 stamt. Het is een tolprivilege, geen stadsrecht.

Hoe heette Amsterdam in 1275?

In het Tolprivilegie van 1275 wordt de nederzetting aangeduid als ‘Amestelledamme’ (ook gespeld als Amstelredamme). De naam verwijst naar de dam in de rivier de Amstel. De bewoners worden omschreven als ‘mensen die wonen bij der Amsteldam’. De naam ‘Amsterdam’ is pas later in gebruik geraakt, maar de kern – dam in de Amstel – is al vanaf de eerste vermelding zichtbaar.

• 1275: Amestelledamme
• Later: Amstelredamme, Amstellredam, Amsterdam

De evolutie van de naam laat zien hoe de nederzetting groeide van een lokale aanduiding naar de stadsnaam die we nu kennen.

Hoe zag Amsterdam er 750 jaar geleden uit?

In 1275 was Amsterdam nog een kleine nederzetting. Het bestond uit houten huizen langs de Amstel, rond de dam die vermoedelijk rond 1260 was aangelegd. Het gebied was veenachtig en moerassig. Uit het Tolprivilegie blijkt dat de bewoners actief waren in handel en scheepvaart, want het document ontsloeg hen van tol bij het vervoer van goederen door het graafschap Holland. De bevolking telde waarschijnlijk enkele honderden mensen.

• Houten huizen, geen stenen bouwwerken
• Dam in de Amstel was het centrale punt
• Omringd door weiland, moeras en water

Samenvatting: Amsterdam was in 1275 een klein dorp met houten huizen rond een dam in de Amstel, omgeven door moeras. Het Tolprivilegie bewijst dat er al handel werd gedreven.

Wanneer kreeg Amsterdam stadsrechten?

Amsterdam kreeg formele stadsrechten in 1306, toegekend door graaf Willem III. Deze rechten omvatten onder meer eigen rechtspraak, marktrecht en het recht om stadsmuren te bouwen. Het is belangrijk om dit onderscheid te maken: het Tolprivilegie van 1275 was geen stadsrecht, maar een belastingvoordeel. De toekenning van stadsrechten in 1306 was een volgende stap in de ontwikkeling van nederzetting naar volwaardige stad. Dit gebeurde relatief laat vergeleken met steden als Deventer (956) of Utrecht (1122).

• 1306: stadsrechten verleend door graaf Willem III
• Daarna: eigen rechtspraak, marktstallen, verdedigingswerken
• De groei versnelde: van dorp naar handelsstad

Tijdlijn van Amsterdam

“Het Tolprivilegie wordt algemeen beschouwd als de geboorteakte van Amsterdam, al is het geen stadsrecht.”

— Amsterdam 750 (officiële jubileumwebsite)

“Amsterdam was in 1275 nog een kleine nederzetting van houten huizen rond een dam in de Amstel.”

— National Geographic Nederland (populairwetenschappelijk tijdschrift)

“Het document van 1275 is het oudste stuk van Amsterdam in de collectie van het Stadsarchief.”

— Museum.nl (culturele instelling)

Het Tolprivilegie uit 1275 geeft Amsterdam een unieke positie: de stad viert 750 jaar bestaan op basis van een document dat geen stadsrecht is, maar wel de oudste schriftelijke vermelding. Voor bezoekers en inwoners betekent dit dat het jubileum een moment is om de vroege geschiedenis te herdenken, maar ook om te beseffen dat de stad relatief jong is vergeleken met andere Nederlandse steden. De keuze voor 1275 als geboortejaar is een bewuste en historisch onderbouwde, maar ook een symbolische.

Veelgestelde vragen

Gerelateerde lectuur

• Beste Indonesische restaurants in Amsterdam – Ontdek de culinaire kant van de stad.
• H&M Kalverstraat: openingstijden en adres – Winkelen in het centrum van Amsterdam.