Alle hens aan dek: betekenis en oorsprong van de uitdrukking

Oudste datering in Sanders’ corpus: 1801 (Neerlandistiek.nl (taalhistorische analyse)) · Eerste citaat in Nederlandse vorm: 1861 (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse) · WNT-vermelding: 1884 (Instituut voor de Nederlandse Taal, taalkundig instituut) · Van Dale-attestatie: 1898 (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse)

Acht kenmerken, één patroon: de betekenis en de datering zijn met bronnen te onderbouwen, de herkomst van ‘hens’ is dat niet.

Wat betekent het spreekwoord ‘Alle hens aan dek’?

De uitdrukking vraagt om directe hulp van iedereen die kan meehelpen. Het WNT beschrijft de roep als de gewone roep waarmee het scheepsvolk op het dek werd geroepen, zodat de gehele bemanning zich naar één verzamelpunt spoedt voor instructies bij een acuut probleem (Instituut voor de Nederlandse Taal, taalkundig instituut).

Buiten de zeevaart is de uitdrukking gewoon geworden. Ensie (populair woordenboek) noemt haar algemeen gebruikt, ook buiten schepen. Volgens Refugeehelp (hulpwebsite voor nieuwkomers) betekent de zin dat iedereen direct moet helpen, vaak bij een noodsituatie of slecht weer.

1. Herken de situatie: er is een dringende of zware klus die één persoon niet alleen aankan.
2. Vraag iedereen die in de buurt kan helpen om mee te doen, niet alleen de vaste ploeg.
3. Gebruik de uitdrukking bij een echte noodsituatie of een grote klus, niet bij een kleine taak.

Wat betekent hens?

• Ensie (populair woordenboek) geeft bij het lemma ‘hens’ voor ‘alle hens’ de betekenis alle manschappen, en voor de uitdrukking iedereen op dek, ook figuurlijk (Ensie (populair woordenboek)).
• Het woordenboek van Encyclo uit 1899 verklaart ‘hens’ als verhollandsing van het Engelse ‘hands’ (Encyclo.nl (woordenboek uit 1899)).

Wat betekent dek?

• Woorden.org (Nederlands woordenboek) behandelt ‘alle hens aan dek’ onder het lemma ‘dek’ en noemt het een oproep om allemaal te komen helpen.
• Een losse bron voor ‘dek’ als zelfstandig woord ontbreekt in het dossier. De bruikbare betekenis komt daarom via de uitdrukking zelf.

Wat dit betekent: de betekenis is het sterkste deel van het verhaal, omdat meerdere naslagwerken uit verschillende tijden dezelfde kern beschrijven.

Wat is de oorsprong van de uitdrukking ‘alle hens aan dek’?

De gangbare herkomst is het Engelse ‘all hands’. Het Instituut voor de Nederlandse Taal legt uit dat ‘hand’ in het Engels als term voor een arbeider of zeeman werd gebruikt, zoals in de zin dat een schip vergaat ‘with all hands’ (Instituut voor de Nederlandse Taal, taalkundig instituut). Neerlandistiek.nl (taalhistorische analyse) noemt ‘allehens’ in het WNT van 1884 een verbastering van het Engelse ‘all hands’.

Volgens Wikipedia NL (online encyclopedie) zou het commando uit de haventaal rond 1900 komen, toen havenarbeiders met Engelse zeelui communiceerden bij het lossen van steenkool. Museum Haven Amsterdam (scheepsspreekwoorden) beschrijft het als een situatie waarin alle beschikbare krachten moesten opdraven, bijvoorbeeld bij een vijandig schip of een storm.

Waarom wordt de uitdrukking met de scheepvaart verbonden?

• Het bevel: de roep waarmee het scheepsvolk op dek wordt geroepen (Instituut voor de Nederlandse Taal, taalkundig instituut).
• Het fluitsignaal: het WNT uit 1884 vermeldt ‘allehens opfluiten’, dat onderofficieren deden met een fluitje bij zich (Instituut voor de Nederlandse Taal, taalkundig instituut).
• De noodsituatie: een citaat uit 1861 in de Scheepsgezondheidsleer van G. van Overbeek de Meijer beschrijft dat bij onstuimig weer of ongelukken ‘alle hens’ werd gecommandeerd (Ensie, populair woordenboek).

De datering is het lastigste deel. Taalhistoricus Ewoud Sanders vond in zijn digitale tekstcorpus geen vroegere datering dan 1801 (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse). Het Luif-onderzoek vond daarnaast 1840 voor ‘allehens’, 1834 voor ‘alle hands’ en 1831 voor een variant van ‘allehens’ (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse). Dat is vroeger dan de 1842 die Etymologiebank noemde.

In de Gids van 1842 staat ‘allehands aan het werk’, een vorm die J. Luif vond (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse). Het eerste citaat in Nederlandse vorm dat de bron noemt, is de vertaling uit 1861 van een dagboek van Lord Dufferin, met ‘Alle hens, Mr. Wyse!’. De reis zelf vond in 1856 plaats (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse).

Een vroeg-18e-eeuwse tekst kent de scheepsterm ‘overal’, een uitroep die net als ‘alle hens’ de bemanning naar dek riep (Neerlandistiek.nl, taalhistorische analyse). Het Engelse ‘hands’ werd in de zeevaart voor bemanningsleden gebruikt, en ‘hens’ is daar volgens Historiek (populair taalhistorisch artikel) de Nederlandse vorm van.

De afweging: een vaste datum klinkt zekerder dan de bronnen nu toelaten, dus de volgorde van de citaten is waardevoller dan één jaartal.

Wat betekent de uitdrukking ‘iets in de hens steken’?

Hier stopt het dossier voor de betekenis. Geen woordenboekbron van tier 1 of tier 2 in de notities bevestigt een betekenis voor ‘iets in de hens steken’. Daarom geef ik hier geen betekenis die niet is getoetst.

De enige verwante wending in de bronnen is ‘in de hens staan’. Volgens Zee-Ezel (scheepvaartwebsite) betekent die ‘in brand staan’, en ‘hens’ is daar volgens dezelfde site een vervorming van het Engelse ‘hands’.

Wat betekent in de hens?

• Geen tier 1- of tier 2-bron in het dossier bevestigt ‘in de hens’ als losse betekenis.
• Het dossier bevat geen voorbeeldzin uit een bron, dus de zinsfunctie blijft onbevestigd.
• De koppeling met ‘alle hens aan dek’ is hier niet gelegd, omdat de notities die niet vastleggen.

Wat dit betekent: wie ‘iets in de hens steken’ in een tekst wil gebruiken, heeft eerst een woordenboekbron van tier 1 of tier 2 nodig.

Wat betekent de uitdrukking ‘in de wind zijn’?

Ook hier ontbreekt een bevestigde betekenis. De notities bevatten geen woordenboekvermelding van tier 1 of tier 2 voor ‘in de wind zijn’.

De koppeling met de scheepvaart blijft onbevestigd, en er is ook geen voorbeeldzin uit een bron. Een zelf bedachte zin laat ik daarom weg.

• Eerst een woordenboek van tier 1 of tier 2 raadplegen, daarna pas de uitleg opnemen.
• Geen link met de scheepvaart leggen zolang een bron die niet bevestigt.
• Een voorbeeldzin pas tonen wanneer die uit een bron komt.

Wat dit betekent: deze uitdrukking blijft voorlopig buiten het bevestigde deel van dit artikel.

Wat betekenen ‘henen’ en ‘hengen’?

De notities behandelen ‘henen’ en ‘hengen’ niet. De betekenis van die losse woorden blijft daarom open.

Wat wel vaststaat, is de rol van ‘hens’ binnen de uitdrukking. Ensie (populair woordenboek) geeft voor ‘alle hens’ de betekenis alle manschappen. Dat is iets anders dan het losse voornaamwoord ‘hen’.

Wat is de betekenis van ‘hen’ in het Engels?

• De notities geven geen bron voor ‘hen’ als voornaamwoord of voor het Engelse equivalent ‘them’.
• De bronnen over ‘hens’ gaan over de uitdrukking, niet over het losse woord.
• Voor het Engelse ‘hands’ geldt volgens Historiek (populair taalhistorisch artikel) de betekenis bemanningslid of arbeider in de zeevaart.

De afweging: de uitdrukking heeft een bronnenbasis, de losse woorden niet, en die scheiding houdt deze uitleg scherp.

Bevestigd en onduidelijk

Wat dit betekent: met vier bevestigde punten en zes open punten past het dossier beter bij voorzichtige kopjes dan bij een vaste verklaring.

Wat de bronnen zelf zeggen

‘Alle hens’ is de gewone roep, waarmede het scheepsvolk op het dek geroepen wordt.

Woordenboek der Nederlandsche Taal, geciteerd door het Instituut voor de Nederlandse Taal (taalkundig instituut)

Dit woord is nog in gebruik op de oorlogschepen voor alle man, bij voorb.: alle hens aan dek!

Leupe, tekstbezorger en oud-marineman, geciteerd door Neerlandistiek.nl (taalhistorische analyse)

Hens is verhollandsching van ‘t eng. hands.

Taco H. de Beer en E. Laurillard, in Encyclo.nl (woordenboek uit 1899)

Wat dit betekent: de kern van de uitdrukking, bemanning op dek, staat in drie bronnen uit verschillende tijden. De herkomst van het woord ‘hens’ lost ook dat niet op.

Wat dit voor redacties en lezers betekent

Het verschil tussen betekenis en herkomst bepaalt hoe je de uitdrukking gebruikt. De betekenis rust op bronnen die elkaar bevestigen. De herkomst van ‘hens’ en de vroegste datering blijven open tot de primaire WNT-tekst beschikbaar is. Lezers die de titels uit tv, boek en theater zoeken, moeten hun eigen bronnen voor die titels opzoeken. Voor een redacteur die ‘alle hens aan dek’ citeert, is de keuze helder: noem de betekenis met bron en markeer ‘hens’ en de datering als onzeker, of kies één jaartal en leg uit waarom dat jaartal geldt.

Gerelateerde lectuur: alle hens aan dek: betekenis en oorsprong · olifantje in het bos: betekenis en varianten

Veelgestelde vragen